Beslenmeme Dikkat Ediyorum, Bağırsak Şikâyetlerim Neden Geçmiyor?
IBS’de Bağırsak–Beyin İlişkisi ve Psikolojik Desteğin Yeri
“Yediklerime dikkat ediyorum ama yine de karnım ağrıyor.”
“Tetkiklerimde önemli bir sorun bulunmadı ama ben iyi hissetmiyorum.”
“Dışarı çıkmadan önce tuvaletlerin nerede olduğunu düşünmekten yoruldum.”
IBS, yani irritabl bağırsak sendromu, günlük hayatta çok fazla yer kaplayabilir. Yemekler, yolculuklar, toplantılar ve bazen yakın ilişkiler bile belirtilere göre düzenlenmeye başlar. Yaşanan rahatsızlığın dışarıdan görünmemesi ise kişinin kendisini anlaşılmamış hissetmesine neden olabilir.
Ben bu şikâyetleri değerlendirirken beslenmeyle birlikte kişinin yaşam öyküsüne, duygularına ve ilişkilerinde yaşadıklarına da bakmayı önemli buluyorum. Çünkü bağırsaklarımız ve beynimiz sürekli iletişim hâlinde. Psikolojik destek, bu iletişimde rol oynayan süreçleri çalışarak belirtilerin azalmasına ve günlük yaşamın iyileşmesine katkı sağlayabiliyor.
Bağırsak ve Beyin Arasındaki İletişim İki Yönlü
Bağırsakların kendine ait bir sinir ağı var: enterik sinir sistemi. Sindirim hareketlerinin ve salgıların düzenlenmesine katılan bu ağ, beyinle de sürekli iletişim kuruyor.
Bu iletişimde vagus siniri, omurilikten geçen sinir yolları, stres hormonları, bağışıklık sinyalleri ve bağırsak mikrobiyotası birlikte rol alıyor. Vagus siniri, iç organlardan beyne bilgi taşıyan ve sindirim işlevlerinin düzenlenmesine katılan önemli yollardan biri.
IBS günümüzde bir “bağırsak–beyin etkileşimi bozukluğu” olarak ele alınıyor. Dolayısıyla yalnızca bağırsakta ne olduğuna değil, bağırsaktan gelen duyumların nasıl algılandığına ve bedenin bunlara nasıl karşılık verdiğine de bakmak gerekiyor.
Koloski ve arkadaşlarının uzun süreli takip araştırması bu ilişkinin karşılıklı olduğunu destekliyor: Kaygı ve stres sindirim şikâyetlerini etkileyebilirken, devam eden sindirim şikâyetleri de psikolojik yükü artırabiliyor.
Stres, Bağırsaklarda Ölçülebilen Bir Değişim Yaratabilir
Önemli bir görüşme öncesinde karnımızın kasılması veya korktuğumuzda aniden tuvalete gitme ihtiyacı duymamız tesadüf olmayabilir. Tehdit karşısında beden harekete hazırlanırken kalp atışı, solunum ve sindirim işleyişi de değişir.
Bu stres yanıtının sindirim sistemindeki etkileri her bölgede aynı değildir. Bazı süreçler yavaşlarken kalın bağırsak hareketleri artabilir.
Stresin bağırsaklar üzerindeki etkisi, araştırmalarda ölçülebilen bedensel bir yanıttır. Fukudo ve arkadaşlarının küçük bir insan deneyinde, stres yanıtında görev alan CRH uygulandığında kalın bağırsak hareketleri artmış; IBS hastalarındaki yanıt sağlıklı kişilerden daha güçlü bulunmuştur.
Bu bağlantı, psikolojik desteğin IBS tedavisinde neden anlamlı olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Belirti korkusunu ve duygusal zorlanmayı çalışmak, tedavinin somut bir parçası olabilir.
“Tetkiklerim Normal, Peki Neden Ağrım Var?”
Rutin tetkiklerde belirtileri açıklayan yapısal bir sorun bulunmaması, ağrının gerçekliğini azaltmaz.
IBS’de bazı kişilerde bağırsaktan gelen duyumlara karşı hassasiyet artar. Buna visseral aşırı duyarlılık denir. Hafif bir gerilme veya gaz, daha yoğun ağrı ve rahatsızlık olarak hissedilebilir.
Bir de bu deneyimin zamanla yarattığı beklenti vardır:
“Yine başlayacak mı?”
“Tuvalete yetişebilecek miyim?”
“Başkaları fark ederse ne olacak?”
Bu düşünceler anlaşılır. Kişi daha önce zorlanmıştır ve tekrarını önlemeye çalışır. Ancak sürekli bedeni kontrol etmek, yeni bir atağı beklemek ve hayatı giderek kısıtlamak ayrıca yorucu hâle gelebilir.
Terapide hem yaşanan rahatsızlığı hem de rahatsızlığı beklerken oluşan korkuyu ele alabiliriz. Hangi önlemlerin yardımcı olduğunu, hangilerinin yaşamı gereğinden fazla daralttığını birlikte değerlendirebiliriz.
Travmalar ve İlişki Şemaları Neden Önemli?
Çocukluk çağı olumsuz yaşantıları, duygusal istismar ve diğer travmatik deneyimlerle IBS arasında ilişki bildiren araştırmalar var. Türkiye’de deprem sonrasında yapılan çok merkezli bir çalışmada da travma sonrası stres belirtileri ve deprem korkusu, daha yüksek IBS belirti şiddetiyle ilişkili bulunmuş.
Benim için yaşam öyküsünü konuşmak, geçmişteki olayları listelemekten ibaret değil. Bu yaşantıların bugün kişinin kendisine, bedenine ve ilişkilerine yaklaşımında nasıl yer aldığını anlamak.
Kişi ihtiyaçlarını söyleyebiliyor mu? Zorlandığında yardım isteyebiliyor mu? İtiraz etmek veya dinlenmek suçluluk yaratıyor mu? Kendini güvende hissetmek için sürekli kontrolü sürdürmek zorunda mı?
Travma çalışmasının amacı, geçmiş yaşantıların bugünkü duygusal yükünü azaltmak. Korku, utanç, çaresizlik veya güvensizlik varsa bunlar terapide çalışılabilir. Her IBS öyküsünde travma bulunması gerekmez; bulunduğunda ise bu yükün değerlendirmede yer alması önemlidir.
Danışanlarla çalışırken dikkatimi çeken şemalar
Danışanlarla yaptığım çalışmalarda karamsarlık, dayanıksızlık, yüksek standartlar, kusurluluk ve terk edilme temalarının birlikte nasıl işleyebildiğini gözlemliyorum. Akademik araştırmalar da bu gözlemlerin bazı yönlerini destekliyor: Özgür ve arkadaşlarının IBS araştırmasında karamsarlık; Phillips ve arkadaşlarının çalışmasında ise kusurluluk/utanç ile ilişkiler bildirilmiş.
Bu temalar her danışanda aynı biçimde bulunmuyor. Ancak kişinin deneyiminde etkin olduklarında, bedensel rahatsızlığın yanında güçlü bir iç baskı yaratabiliyorlar.
Dayanıksızlık: “Belirtiler başlarsa baş edemem.”
Kişi bedensel bir duyum karşısında kendisini savunmasız hissedebilir. Belirsizlik, yalnızca rahatsızlık değil, baş edilemeyecek bir tehlike gibi yaşanabilir.
Kusurluluk ve utanç: “Bu hâlim görülürse değersiz bulunurum.”
Gaz, şişkinlik veya tuvalet ihtiyacı, saklanması gereken bir kusur gibi yaşanabilir. “Bende bir yanlışlık var” düşüncesi, destek istemeyi de zorlaştırabilir.
Terk edilme: “İhtiyaçlarımı gösterirsem benden uzaklaşırlar.”
Utanç, terk edilme korkusuyla birleştiğinde kişi ilişkiyi korumak için güçlü ve sorunsuz görünmesi gerektiğine inanabilir. Desteğe ihtiyacı olduğu hâlde bunu söylemekten kaçınabilir.
Yüksek standartlar: “Aksamamalıyım, her koşulda devam etmeliyim.”
Beden zorlanırken bile dinlenmeye izin vermemek, plan değiştirmeyi başarısızlık saymak ve ihtiyaçları ertelemek bu örüntüye eşlik edebilir.
Karamsarlık: “Rahatlasam bile yeniden kötüleşecek.”
İyilik dönemlerinde bile dikkat yaklaşan kötüleşmeye yönelir. Rahatlama, güven veren bir deneyime dönüşmekte zorlanabilir.
Bunlar bazı kişilerde şöyle bir düşünce sisteminde birleşebilir:
“Bedenim aksarsa baş edemem. Bunu gösterirsem kabul görmeyebilirim ve yalnız kalabilirim. O yüzden kontrolü sürdürmeli, kendimi zorlamalı ve ihtiyaçlarımı saklamalıyım.”
Terapide bu örüntüyü fark etmek önemli bir başlangıç olabilir. Çalışacağımız şey yalnızca daha az kaygılanmak değildir. İhtiyaçlarını gösterebilmek, sınır koyabilmek, dinlenmeye izin vermek ve destek almak için kusursuz olmak zorunda hissetmemek de sürecin parçasıdır.
Psikolojik Destek Neye Fayda Sağlayabilir?
IBS’de psikolojik desteğin somut hedefleri olabilir:
Belirtilere yönelik korkuyu ve sürekli beden kontrolünü azaltmak.
Duyguları ve ihtiyaçları fark etmeyi, ifade etmeyi geliştirmek.
Travmatik yaşantılarla bağlantılı duygusal yükü çalışmak.
Utanç, terk edilme korkusu ve kendini zorlayan beklentileri ele almak.
Kaçınmaları azaltarak yemek, yolculuk, çalışma ve ilişkilerde daha fazla hareket alanı kazanmak.
IBS’ye özgü bilişsel davranışçı terapi ve bağırsak odaklı hipnoterapi araştırmalarında bağırsak belirtilerinde iyileşmeler gösteriliyor. ACTIB ve IMAGINE araştırmaları, bu alandaki önemli örneklerden.
Bu bulgular, psikolojik desteğin yalnızca hastalıkla baş etmeye değil, belirtilerin azalmasına da katkı sağlayabileceğini gösteriyor.
Travma ve şema çalışmaları ise bireysel ihtiyaçlara göre planlanır. Bu yaklaşımların IBS’ye özgü etkinlik kanıtları daha sınırlıdır; kişinin taşıdığı psikolojik yükü anlamak ve çalışmak için önemli alanlar sunarlar.
Diş Tedavisi Sonrasında Başlayan Şikâyetler Nasıl Değerlendirilir?
Bağırsak şikâyetleri bir diş operasyonu veya ağız sağlığı tedavisi sonrasında başlamışsa, bu zaman bağlantısı öyküde dikkate alınmalıdır.
Kullanılan ilaçlar, eşlik eden enfeksiyon, beslenme değişiklikleri ve işlemin duygusal olarak nasıl yaşandığı ayrı ayrı değerlendirilebilir. Ağrı, belirsizlik veya çaresizlik yaşanmışsa bu deneyim de görüşmede ele alınabilir.
Ağız sağlığı sorunları ve önceki antibiyotik kullanımıyla IBS arasında ilişki bildiren çalışmalar var. Ancak bu araştırmalar, diş operasyonlarının doğrudan IBS’ye neden olduğunu göstermiyor.
Başlangıçtaki olay ile bugün belirtileri etkileyen süreçler aynı olmayabilir. Bu nedenle hem tıbbi öyküyü hem bugünkü deneyimi birlikte anlamak önemli.
Bütüncül Destek Neden Önemli?
IBS’de gastroenterolojik bakım, kişiye uygun beslenme desteği, fiziksel aktivite ve psikolojik çalışma birbirini tamamlar. Psikolojik destek almak için tıbbi bakımın bitmesini beklemek gerekmez.
Benim yaklaşımım, kişinin bağırsak belirtileriyle birlikte yaşam öyküsünü, ilişkilerini ve kendisine yönelik beklentilerini de anlamak. Hedef, belirtilerin azalmasına katkı sağlarken kişinin günlük hayatında daha rahat ve esnek hareket edebilmesini desteklemek.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya kişiye özel tedavi önerisi değildir. Yeni başlayan veya değişen bağırsak şikâyetleri tıbbi değerlendirme gerektirir.
Akademik kaynaklar
Vasant ve arkadaşları. 2021. British Society of Gastroenterology guidelines on the management of irritable bowel syndrome. Gut, 70, 1214–1240. DOI: 10.1136/gutjnl-2021-324598.
Koloski ve arkadaşları. 2012. The brain–gut pathway in functional gastrointestinal disorders is bidirectional: A 12-year prospective population-based study. Gut, 61, 1284–1290. DOI: 10.1136/gutjnl-2011-300474.
Bonaz, Bazin ve Pellissier. 2018. The Vagus Nerve at the Interface of the Microbiota-Gut-Brain Axis. Frontiers in Neuroscience, 12, 49. DOI: 10.3389/fnins.2018.00049.
Fukudo, Nomura ve Hongo. 1998. Impact of corticotropin-releasing hormone on gastrointestinal motility and adrenocorticotropic hormone in normal controls and patients with irritable bowel syndrome. Gut, 42, 845–849. DOI: 10.1136/gut.42.6.845.
Bradford ve arkadaşları. 2012. Association between early adverse life events and irritable bowel syndrome. Clinical Gastroenterology and Hepatology.
Özgür, Sayaca, Akın, Konür ve Keskin. 2020. İrritabl Barsak Sendromlu Hastalarda Erken Dönem Uyumsuz Şemalar. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 9, 94–102. DOI: 10.5455/JCBPR.59203.
Phillips, Wright ve Kent. 2013. Psychosocial predictors of irritable bowel syndrome diagnosis and symptom severity. Journal of Psychosomatic Research, 75, 467–474. DOI: 10.1016/j.jpsychores.2013.08.002.
Everitt ve arkadaşları. 2019. Cognitive behavioural therapy for irritable bowel syndrome: 24-month follow-up of participants in the ACTIB randomised trial. The Lancet Gastroenterology & Hepatology.
Flik ve arkadaşları. 2019. Efficacy of individual and group hypnotherapy in irritable bowel syndrome — IMAGINE: A multicentre randomised controlled trial. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 4, 20–31.
Cankurtaran ve arkadaşları. 2026. Effects of Earthquake Fear and Post-Traumatic Stress Disorder on Patients with Irritable Bowel Syndrome after a Major Earthquake in Türkiye: A Multicenter Study. Turkish Journal of Gastroenterology, 37, 387–396. DOI: 10.5152/tjg.2026.25453.
Sun ve arkadaşları. 2026. Association between self-reported oral symptoms and irritable bowel syndrome: A prospective cohort study based on UK Biobank. Journal of Periodontology. DOI: 10.1002/jper.70125.
Antibiotic use as a risk factor for irritable bowel syndrome: Results from a nationwide, case-control study. 2023. Alimentary Pharmacology & Therapeutics. DOI: 10.1111/apt.17736.
Yorumlar